Autor: Przemysław Jaśkiewicz

Temat:
Systemy totalitarne międzywojennej Europy – charakterystyka porównawcza.

Grupy metod wykorzystywane w lekcji :

·                     dyskutowanie, debatowanie

·                     czytanie i notowanie ze zrozumieniem

·                     korzystanie ze źródeł, zbieranie świadectw i ich opracowywanie


Kto? Kiedy? Dla kogo?
Zajęcia z historii w klasie III gimnazjum (2 godziny lekcyjne).

Cele lekcji:
● poznanie najważniejszych wydarzenia politycznych z historii powszechnej XX wieku,
● poznanie charakterystycznych cech funkcjonowania systemów totalitarnych: stalinowskiego i nazistowskiego,
● rozumienie wpływu działań jednostki na proces dziejowy,
● kształtowanie umiejętności poszukiwania, porządkowania i wykorzystywania informacji, z różnych źródeł,
● rozumienie znaczenie dla świata wielkich procesów polityczno-społecznych (powstanie totalitaryzmów),
● kształtowanie umiejętności przedstawiania informacji, argumentowania, odróżniania opinii od faktów ,
● kształtowanie umiejętności pracy w grupach roboczych.

 

 

Krótki opis przebiegu zajęć:
Dwugodzinne zajęcia poświęcone poznaniu charakterystycznych elementów międzywojennych systemów totalitarnych: komunizmu stalinowskiego i nazizmu.
Jednym z głównych zadań dla uczniów jest charakterystyka obu reżimów poprzez analizę informacji na ich temat i zebranie  informacji (wypełnienie kart pracy) w kilku obszarach (sposób zdobycia władzy, postać wodza – relacje społeczeństwo-przywódca, propaganda i kult wodza, rola partii/władzy w realizacji założeń ideologii, doktryna ekspansji).

Druga część zajęć poświęcona jest konfrontacji charakterystyk, wymianie informacji na temat dwóch typów dyktatur totalitarnych i określeniu (poprzez argumentowanie), która z nich była większym zagrożeniem dla ówczesnego świata.


Słowa kluczowe:
Totalitaryzm, dyktatura, komunizm, stalinizm, nazizm, Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, III Rzesza, rasizm, wróg ludu, antysemityzm, kult jednostki, przestrzeń życiowa, Józef Stalin, Adolf Hitler, WKP(b), NSDAP, ustawy norymberskie, analiza, redagowanie tekstu, argumentowanie, praca w grupach, ocena i samoocena.

 

Krok 1: Wprowadzenie

 

 

Przebieg zajęć:


Krótkie przedstawienie celu i poszczególnych ogniw zajęć.


Nauczyciel prosi uczniów o przypomina sytuację Niemiec i Rosji po zakończeniu I wojny światowej.

Uczniowie odpowiadają na pytania:


Wymieńcie konsekwencje, jakie miał dla Niemiec traktat wersalski?


Przypomnijcie, w jaki sposób bolszewicy zdobyli władzę w Rosji?

 

 

Uwagi:


Odpowiedzi uczniów powinny być krótkie, rzeczowe; prowadzić powinny do ogólnych wniosków:


* Niemcy - utrata mocarstwowej pozycji w Europie, trudna sytuacja społeczno-polityczna; ważne jest zaakcentowanie
   wpływu wielkiego kryzysu ekonomicznego na sytuację w Republice Weimarskiej.
* Rosja - obalenie absolutnych rządów cara (zmiany ustrojowe), wojna domowa i wprowadzenie komunizmu
   wojennego - kryzys społeczno-gospodarczy




 

Krok 2: Rozwinięcie - analiza, zebranie informacji na temat rozwoju

             i funkcjonowania reżimów: stalinizmu i nazizmu


Przebieg zajęć:


Nauczyciel prosi uczniów, aby w dwuosobowych zespołach roboczych wypełnili karty pracy co pozwoli na zebranie informacji niezbędnych do udziału w dyskusji. Uczniowie wykorzystując informacje zawarte w podręczniku i karcie pracy (teksty źródłowe, materiał ikonograficzny) tworzą charakterystykę systemu totalitarnego uwzględniając kilka płaszczyzn problemowych - sposób zdobycia władzy, postać wodza – relacje społeczeństwo-przywódca, propaganda i kult wodza, rola partii/władzy w realizacji założeń ideologii, doktryna ekspansji).

 

 

 

Materiał pomocniczy

karty pracy  [poniżej]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Imię i nazwisko ......................................................

Imię i nazwisko ......................................................

Klasa ..........................

Data ...........................

Nazistowskie Niemcy - charakterystyka reżimu totalitarnego

KARTA PRACY

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Adolf Hitler jako rycerz, obraz Huberta Lanzingera.                                                    Plakat wyborczy Hitler - nasza ostatnia nadzieja,

Jaki obraz Hitlera – wodza kreowały plakaty?

.....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Na podstawie informacji w podręczniku napisz, w jaki sposób udało się Hitlerowi zdobyć władzę w Niemczech?

.....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Ustawa o ochronie niemieckiej krwi i czci z 15 września 1935 r.

§ 1. Zawieranie małżeństw między Żyda­mi i niemieckimi poddanymi krwi nie­mieckiej 1 albo pokrewnej jest zakazane. Małżeństwa zawarte wbrew temu zakazo­wi są nieważne także, gdy dla obejścia ni­niejszego zakazu zawarte zostaną za gra­nicą. [...]

§ 2. Pozamałżeńskie stosunki między Ży­dami a niemieckimi poddanymi krwi nie­mieckiej albo pokrewnej są zakazane.

§ 3. Żydom nie wolno zatrudniać w go­spodarstwie domowym kobiet, niemiec­kich poddanych, krwi niemieckiej albo pokrewnej w wieku poniżej 45 lat.

 § 4. Zakazuje się Żydom używania flag o barwach narodowych niemieckich. [... ]

 § 5. (1) Kto naruszy zakaz zawarty w § 1., podlega karze więzienia.

        (2) Kto naruszy zakaz zawarty w § 2., podlega karze aresztu lub więzienia.

Pierwsze rozporządzenie wykonawcze do Ustawy o obywatelstwie Rzeszy z 14 listopada 1935 r.

§ 3. Jedynie obywatelowi Rzeszy, jako posiadającemu pełne prawa polityczne, przysługują prawa wyborcze i prawo pia­stowania urzędu publicznego. [...]

§ 4. (1) Żyd nie może być obywatelem Rzeszy. Nie przysługują mu pra­wa wyborcze; nie może

       piasto­wać urzędu publicznego.

       (2) Urzędnicy Żydzi przechodzą z dniem 31 grudnia 1935 r. w stan spoczynku.

 

§ 5. (1) Żydem jest osoba mająca wśród krewnych wstępnych II stopnia [dziadków] co najmniej  

             trzech przodków pochodzenia rasowego żydowskiego.

(2) Za Żyda uznaje się też osobę nie­mieckiego poddanego, mieszańca będącego wnukiem 

     dwóch przod­ków  pochodzenia  żydowskiego [...]

 

1 w ten sposób w tekście ustawy określano oby­wateli państwa niemieckiego

 

Jakimi kryteriami posłużono się przy defi­niowaniu pochodzenia żydowskiego?

.....................................................................................................................................................................................

.....................................................................................................................................................................................

.....................................................................................................................................................................................

 

Jakich praw zostali pozbawieni mieszkańcy Niemiec pochodzenia żydowskiego?

.....................................................................................................................................................................................

.....................................................................................................................................................................................

.....................................................................................................................................................................................

       Jak określono status ludności żydowskiej w Niemczech?

       ......................................................................................................................................................................................

       ..................................................................................................……………………………………………………..

 

Program NSDAP

fragment „Mein Kampf" Adolfa Hitlera

Żądamy zjednoczenia wszystkich Niemców i powstania Wielkich Nie­miec. [...]

Żądamy równości praw dla Niemców w ich stosunkach handlowych z innymi narodami i unieważnienia pokojowych traktatów z Wersalu. [...] Żądamy ziemi i terytoriów w celu wyżywienia naszego narodu i osiedle­nia ciągle wzrastającej liczby ludności. Tylko członkowie narodu mogą być obywatelami państwa. A tylko ci, w których żyłach płynie niemiecka krew, bez względu na wyznanie, mogą być członkami narodu. Dlatego żaden żyd nie może być członkiem narodu.

6.Prawo wyborcze oraz całe prawodawstwo ma przysługiwać wyłącznie

obywatelom państwa. [...]

7.Żądamy, aby państwo uznało za swój podstawowy    obowiązek    ożywienie przemysłu i poprawę warunków życia obywateli państwa. Jeżeli wyżywienie całej ludności państwa okaże się niemożliwe, obcokrajowcy będą zmuszeni do opuszczenia Rzeszy. [...]

Najważniejszą powinnością  każdego obywatela państwa powinna być praca umysłowa albo fizyczna. Zakres działania jednostki nie   może   kolidować z interesami większości.

 

Kto, zdaniem nazistów, powinien mieć wpływ na politykę Niemiec?

............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Do jakich problemów i obaw Niemców nawiązuje program NSDAP?

.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Jakie prawa i obowiązki posiada, według Hitlera, jednostka?

.............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Wykorzystując informacje z podręcznika napisz, za pomocą jakich instytucji państwo niemieckie pod rządami nazistów kontrolowało społeczeństwo?

..............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

  

Rysunek współczesny na podstawie radzieckiej karykatury dotyczącej polityki mocarstw zachodnich. Policjanci francuski i brytyjski kierują ruchem.

Na drogowskazie zaznaczone są kierunki do Europy Zachodniej i do ZSRR.

 

fragment „Mein Kampf" Adolfa Hitlera

Obowiązkiem polityki zagranicznej narodowego państwa jest zapewnienie optymalnych warunków istnienia narodu poprzez utrzymywanie naturalnej i zdrowej proporcji pomiędzy liczebnością

 i przyrostem narodu a rozmiarami i jakością obszaru, który zamieszkuje. Tylko odpowiednia przestrzeń na ziemi zapewnia wolność egzystencji narodowi. W ten sposób naród niemiecki może obronić się

jako światowa potęga.

 

Jaki program przedstawił Hitler w zakresie polityki zagranicznej?

...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Przeciwko komu była przede wszystkim skierowana koncepcja „poszerzania przestrzeni życiowej"?

...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

 

 

Imię i nazwisko ......................................................

Imię i nazwisko ......................................................

Klasa ..........................

Data ...........................

Stalinowski Związek Radziecki – charakterystyka reżimu totalitarnego

KARTA PRACY

   

                                        

Karykatura polityczna z lat dwudzies­tych  przedstawiająca                                               Na plakatach przedstawiano Stalina, który pozdrawia   

metody dochodzenia Stalina do władzy.                                                                     wiwatujące tłumy.

Na podstawie informacji w podręczniku                                        Jaki obraz Stalina kreował ten plakat?

i analizy powyższej karykatury napisz                                           ..........................................................................

w jaki sposób udało się Stalinowi zdobyć absolutną                     ...........................................................................

władzę w partii i w państwie?                                                        ...........................................................................

............................................................................ ........................................................................                                                                                                         ............................................................................                                                   

............................................................................

............................................................................

............................................................................

 

Ideologia i praktyka stalinizmu

 

W 1938 r. została opublikowana Historia Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii bolszewików. Krótki kurs. Pod redakcją Komisji KC WKP(b). Zaaprobowany przez KC WKP(b). Stała się ona oficjalną wykładnią historii ruchu komunistycznego.

 

Historia WKP(b) jest historią obalenia caratu, obalenia władzy obszarników i kapitalistów, jest historią rozgromienia interwencji zbrojnej państw obcych w czasie wojny domowej, jest historią zbudowania Państwa Radzieckiego i społeczeństwa socjalistycznego w naszym kraju. Studiowanie historii WKP(b) daje nam bogate doświadczenie walki robotników i chłopów naszego kraju o socjalizm. Studiowanie historii WKP(b), studiowanie historii walki naszej partii z wszelkimi wrogami marksizmu-leninizmu, z wszel­kimi wrogami ludu pracującego pomaga w opanowaniu bolszewizmu, zwiększa czujność polityczną.

Studiowanie bohaterskiej historii partii bolszewickiej uzbraja w znajomość praw rozwoju społecznego

 i walki politycznej, w znajomość napędowych sił rewolucji. Studiowanie historii WKP(b) wzmacnia pewność, że wielka sprawa partii Lenina-Stalina ostatecznie zwycięży, że komu­nizm zwycięży na całym świecie.

Zwracając uwagę na język Krótkiego kursu odpowiedz, jaki cel zamierzali osiągnąć jego autorzy?

 

........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

 

 

Jaką rolę według autorów odgrywała WKP(b) w Rosji od wybuchu rewolucji?

..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

 Jakie miejsce w historii przeznaczyli bolszewicy dla swojej partii?

............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

......................................................................................................................................................................................

 

Przeczytaj fragment tekstu propagandowego ilustrującego kult Stalina i odpowiedz na pytania.

On poprowadził naród radziecki na drogę zwycięstw nad przyrodą, na­uczył łudzi radzieckich przeobrażać pustynie w urodzajne pola, odwracać bieg rzek, tworzyć nowe morza i zamieniać siłę wód w ogrom energii elek­trycznej, służącej szczęściu i dobrobytowi człowieka. On nauczył ludzi przenosić góry i opanowywać lodowe pustynie, zmieniać klimat i tworzyć nowe gatunki roślin. [...]

Wszyscy wyzyskiwani i ciemiężeni na naszej planecie, wszyscy noszący jarzmo kapitalizmu, zwrócili z miłością i nadzieją oczy tam, gdzie miesz­ka i pracuje człowiek kierujący pierwszym na świecie państwem wolnych ludzi - na Kreml, na jego okna, w których długo w nocy płoną światła.

Całą nadzieję na lepsze życie, na utrzymanie pokoju połączyli prości lu­dzie na świecie na zawsze z jego imieniem. [...]

Ludzie wszystkich ras, mówiący innymi językami, jednakowo wyma­wiają słowo „Stalin". I we wszystkich językach świata słowo to ma to sa­mo znaczenie: znaczy „ Wolność", znaczy „Pokój", znaczy „Życie". [...]

21 grudnia każdego roku na całym świecie jest święto - urodziny naj­większego człowieka, dumy całej ludzkości, ojca wszystkich prostych lu­dzi, człowieka, który dał imię najwspanialszej epoce w historii świata. Urodziny Stalina.

Jakie cechy są przypisane Stalinowi?

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Czy istotnie słowo „Stalin” oznaczało „życie”, „pokój”, „wolność”?

Wykorzystując informacje podręcznikowe zastanów się i napisz, jak to było możliwe, że pisano takie rzeczy

 o jednym z największych  zbrodniarzy w historii?

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

....................................................................................................................................................................................

          

 Józef Stalin jako obrońca pokoju. Współczesna karykatura francuska.

„Walkę o pokój" komuniści uczynili jednym ze swoich głównych haseł propagandowych.

W jaki sposób karykatura ukazuje propagandę radziecką?

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Jaka wyglądały prawdziwe zamierzenia Stalina wobec „walki o pokój” na świecie?..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

 

 

 

 

 

 

Uwagi:
Uczniowie na kilka dni przed zajęciami przed został podzielony
na dwie grupy zadaniowe:
1. Uczniowie dokonujący charakterystyki reżimu stalinowskiego.
2. Uczniowie dokonujący charakterystyki reżimu nazistowskiego.

Dodatkowym zadaniem dla wszystkich uczniów było zebranie informacji na temat dyktatorów (Stalina lub Hitlera zgodnie

z przydziałem do grupy zadaniowej) - źródłem informacji mogły być zasoby internetowe lub opracowania zwarte - materiał dodatkowy, przydatny do argumentowania w dyskusji.

 

Krok 3: Dyskusja i podsumowanie zajęć

 

Przebieg zajęć:
Dyskusja na temat „Stalinowski ZSRR czy nazistowskie Niemcy – które z państw stanowiło większe zagrożenie dla Europy

i świata w okresie międzywojennym”.
Nauczyciel zachęca uczniów do udziału w dyskusji plenarnej; niezbędną pomocą w argumentowaniu swojego stanowiska
jest wypełniona przez dwuosobowy zespół karta pracy, materiały dodatkowe samodzielnie przygotowane przez uczniów.

Uwagi:
Przed dyskusją na tablicy uczniowie zapisują krótkie informacje - hasła charakteryzujące systemy totalitarne i ich przywódców.

 

Krok 4: Prezentacja pracy uczniów

Prace/działania/wypowiedzi uczniów:
Przed dyskusją uczniowie na tablicy wypisali hasła charakteryzujące totalitaryzmy:

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich;
- stalinowskie zdobycie władzy - poprzez odsunięcie/ likwidację sławnych "towarzyszy" (np. Trocki),
- Stalin - "duma całej ludzkości", "słońce", "ojciec wszystkich prostych ludzi",
- partia obaliła carat, kapitalizm, zbudowała ZSRR,
- cel naczelny - panowanie komunizmu na całym świecie.

 

Nazistowskie Niemcy:
- zdobycie władzy poprzez wybory,
- Hitler jako rycerz, wódz, ratunek od klęski, lekarstwo na kryzys, "ostatnia nadzieja narodu niemieckiego",
- partia miała realizować plan oczyszczenia państwa  niemieckiego z niepożądanych elementów (Żydzi,
  komuniści, chorzy psychicznie),
- cel naczelny- zjednoczenie wszystkich Niemców, budowa Wielkich Niemiec, Tysiącletniej III Rzeszy.

 

Krok 5 : Refleksja nauczyciela

W czasie dwugodzinnych zajęć uczniowie dokonali analizy materiałów informacyjnych (karta pracy, tekst podręcznika,
informacje zebrane samodzielnie), poznali charakterystyczne cechy funkcjonowania dwóch największych reżimów totalitarnych dwudziestowiecznego świata. Dostrzegli pewne schematy/podobieństwa w budowie i funkcjonowaniu totalitaryzmów (relacje na linii społeczeństwo-przywódca, kult wodza, rola propagandy i partii w funkcjonowaniu systemu, naczelny cel - budowa idealnego państwa bez prawa do różnicy poglądów, różnic etnicznych, kulturowych).
W efekcie ponad trzydziestominutowej dyskusji nie udało się ustalić/udowodnić, który z systemów bardziej zagrażał Europie

i światu. Udało się natomiast uzgodnić wspólne stanowisko co do zagrożenia ze strony totalitaryzmów
"Tam, gdzie rządzi jeden człowiek, jedna partia, jedna ideologia nie ma miejsca dla indywidualności, tolerancji
   i wolności".
Te słowa stały się tezą minirozprawki historycznej, którą w ramach pracy domowej uczniowie zobowiązali się wykonać.