Autor: Krystyna Maciejewska

Temat: Jak skutecznie się porozumiewać?

Grupy metod wykorzystywane w lekcji :

·                     dyskutowanie, debatowanie

·                     rozwiązywanie problemów

·                     odgrywanie ról, inscenizacje, symulacje

·                     grupowe myślenie twórcze ('burza mózgów', 'deszcz pomysłów' itp.)


Kto? Kiedy? Dla kogo?
Krystyna Maciejewska i Bożena Horowska – 14.12.2005 r. , klasa 2 Gimnazjum nr 11 w Koszalinie

Cele lekcji:
Uczeń rozpozna problemy i uwarunkowania skutecznej komunikacji.
Uczeń dokona analizy własnych zachowań, aby się skutecznie porozumiewać.



Krótki opis przebiegu zajęć:
Lekcja dwugodzinna, prowadzona metodami aktywnymi przez nauczycielki języka polskiego i przedsiębiorczości z zakresu komunikacji interpersonalnej.
Istota lekcji polega na tym, że uczniowie stopniowo są wprowadzani w problematykę komunikacji - od komunikacji niewerbalnej do komunikacji werbalnej, od komunikacji jednokierunkowej do dwukierunkowej. Ostatni etap lekcji, polegający na ustalaniu barier dobrej komunikacji, ma wiele walorów poznawczych i wychowawczych. Uczniowie samodzielnie badają otaczający ich świat, formułują wnioski i odnoszą je do rzeczywistości. Prowadzi to do poprawy relacji między gimnazjalistami oraz zmiany zachowań, integruje klasę.
Zajęcia prowadzone są przez dwie nauczycieli, co ułatwia sprawną organizację warsztatów, także skuteczną obserwację pracy zespołów i relacji między uczniami. Ponadto przynosi wymierne korzyści uczniom, chroni ich przed monotonią i dominacją jednego nauczyciela.

Słowa kluczowe:
Komunikat, bariery komunikacyjne, komunikacja werbalna i niewerbalna, szum komunikacyjny, komunikacja jednokierunkowa i dwukierunkowa, kanał informacyjny.

 

Tytuł kroku: Próba definiowania pojęcia „komunikacja”

Polecenia dla uczniów/działania uczniów na zajęciach:
1. Lekcję poświęconą problemom komunikacji rozpoczynamy powitaniem i zapytaniem uczniów, o czym rozmawiali na poprzedniej lekcji.
2. Nauczyciel po wysłuchaniu kilku wypowiedzi uczniów podsumowuje je spostrzeżeniem, że z tej samej lekcji młodzież przekazuje różne informacje. Co innego jest dla niektórych z nich istotne. Wstępna faza lekcji ma uświadomić uczniom, że te same komunikaty odbieramy bardzo różnie. Wyjaśnienie tej sprawy będzie przedmiotem rozważań na tej lekcji.
3. W tym momencie nauczyciel prezentuje uczniom temat lekcji, który zapisujemy na tablicy i w zeszytach: Jak skutecznie się porozumiewać?
4. Nauczyciel wiesza na tablicy planszę z niedokończonym zdaniem: "Komunikacja to ..." "Komunikacja oznacza..." .
5.
Następnie uczniowie tworzą definicję pojęcia "komunikacja" metodą "śniegowej kuli". Nauczyciel poleca uczniom indywidualne sformułowanie definicji pojęcia. Następnie uczniowie wykonują to samo zadanie w parach, a na koniec w grupach czteroosobowych.
6. Wynegocjowane definicje uczniowie wieszają na tablicy. Następnie zapoznają się z nimi indywidualnie i w zespołach ustalają wspólne elementy powstałych określeń "komunikacji". Swoimi spostrzeżeniami dzielą się z całą klasą w głośnej rozmowie kierowanej przez nauczyciela. W efekcie ( zgodnie z procedurą "kuli śniegowej") wypracowują jedną definicję, którą zapisują do zeszytów: Komunikacja to werbalne i niewerbalne porozumiewanie się dwóch lub więcej osób.


Komentarz nauczyciela/wskazówki dla nauczyciela:
Nauczyciel przygotowuje małe plansze z niedokończonymi zdaniami - np.: Komunikacja oznacza...., Komunikacja to ... .
Tytuł kroku: Komunikacja jednokierunkowa

Polecenia dla uczniów/działania uczniów na zajęciach:
1. Po zdefiniowaniu pojęcia "komunikacji" nauczyciel przystępuje do ćwiczenia ukazującego komunikację jednokierunkową. W tym celu proponuje na osobności jednemu z uczniów opisanie rysunku z wykorzystaniem nazw figur geometrycznych ( rysunek przedstawia domek z ogródkiem). Wyjaśnia uczniowi również, że nie może nazywać przedmiotów umieszczonych na obrazku - płot, dym, drzewko.
2. Uczeń za pomocą komunikatu werbalnego opisuje rysunek, który pozostali drugoklasiści rysują, milcząc.
3. Uczeń, opisujący słowami rysunek, posługuje się nazwami figur geometrycznych, kierunkami, np. prostokąt, na lewo, trójkąt , u góry itp.
4. Następny etap to prezentacja prac na tablicy, zbiorowe oglądanie, swobodne komentowanie oraz porównywanie z wzorem. To ćwiczenie wprowadza uczniów w dobry nastrój , a widok efektów pracy bawi i cieszy.
5. W celu ułatwienia dyskusji podsumowującej ćwiczenie nauczyciel ponownie wywiesza na tablicy kolejną małą planszę z zagadnieniami do dyskusji:
a. Dlaczego nasze rysunki różnią od siebie?
b. Co nam utrudniało pracę?
6. W wyniku rozmowy formułujemy wniosek stwierdzający, że komunikacja jednokierunkowa jest niepełna, utrudnia zrozumienie problemu, prowadzi do powstawania zaburzonego komunikatu. Nauczyciel przyjmuje i poleca odnotować w zeszycie wszystkie przyczyny utrudniające pełną komunikację jednokierunkową proponowane przez uczniów, np. niemożność dopytania o szczegóły, zależność odbioru komunikatu od wyobraźni odbiorcy, zależność odbioru komunikatu od nastroju odbiorcy lub nadawcy itp.
&. Uczniowie sami powinni dość do wniosku, że najskuteczniejsza jest komunikacja dwukierunkowa.


Komentarz nauczyciela/wskazówki dla nauczyciela:
Nauczyciel przygotowuje nieskomplikowany rysunek, np. prostej konstrukcji domu z trójkątnym dachem, prostokątnymi oknami i drzwiami, kominem, geometrycznym płotem i choinką.
Koniecznie należy przygotować materiały do pracy uczniów - papier, kolorowe flamastry, grube świecowe kredki . Ciekawsze są prace kolorowe.

 

Tytuł kroku: Komunikacja dwukierunkowa

Polecenia dla uczniów/działania uczniów na zajęciach:
1. Stwierdzenie przez uczniów skuteczności komunikacji dwukierunkowej umożliwia nauczycielowi prezentację foliogramu z modelem procesu komunikacji składającego się z: nadawcy, odbiorcy, kanału komunikacyjnego, kodu, komunikatu, nadawania, dekodowania, odbierania, szumu komunikacyjnego, sprzężenia zwrotnego i źródła komunikatu. Nauczyciel omawia kolejne elementy schematu.
2. Następnie nauczyciel aranżuje dyskusję:
a. o źródłach i przyczynach „szumu komunikacyjnego”,
b. o sposobach kodowania i dekodowania komunikatów,
c. o różnych kanałach informacyjnych,
d. o sprzężeniu zwrotnym między nadawcą i odbiorcą.
Nauczyciel, podobnie jak wcześniej , wiesza na tablicy miniplansze z wskazanymi wyżej problemami do dyskusji.
3. W wyniku dyskusji należy ustalić , że szum komunikacyjny to np. nieobecność odbiorcy, nadmiar informacji, informacje sprzeczne; natomiast sposoby kodowania są zróżnicowane - pismo, rysunki, piktogramy, sygnalizacja świetlna itp. Kanały informacyjne to przekaz telefoniczny, internetowy, ustny, mailowy itp. , a sprzężenia zwrotne między nadawcą i odbiorcą to ich kontakt oraz wola porozumiewania się.


Komentarz nauczyciela/wskazówki dla nauczyciela:
Potrzebne materiały i pomoce to:
schemat procesu komunikacji - folia,
rzutnik folii,
ekran.

 

Tytuł kroku: Komunikacja niewerbalna

Polecenia dla uczniów/działania uczniów na zajęciach:
1. Teraz nauczyciel proponuje uczniom zabawę pt. „Indiańskie znaki”. Uczniowie stają w kręgu i przedstawiają się za pomocą gestów. Starają się zapamiętać gesty kolegów po to , by móc się nimi wywoływać. Zabawa powinna mieć charakter integracyjny, ćwiczyć zapamiętywanie, refleks i unaoczniać trudności komunikacji niewerbalnej.
2. Zabawę kończymy rozmową oceniającą komunikację niewerbalną i trudności z jednoznaczną interpretacją znaków.
3. W podsumowaniu nauczyciel prezentuje i analizuje folię ilustrującej sposoby komunikowania się niewerbalnego poprzez:
· sposób, w jaki tworzymy otoczenie fizyczne, w którym pracujemy i mieszkamy,
· sposób, w jaki siedzimy, stoimy, chodzimy i kontaktujemy się wzrokowo,
· nasze otocznie: dom, praca, samochód, rodzina, przyjaciele,
· odległość, w jakiej stajemy od kogoś,
· gesty,
· różne reakcje, np. wzdychanie, płacz, marszczenie brwi, śmiech, błaznowanie,
· ton głosu,
· nasz wygląd – twarz, włosy, odzież, kolor.
4. Ten etap lekcji kończymy dyskusją o dobrych i złych nawykach komunikacyjnych uczniów danej klasy oraz wskazaniem sposobów skuteczniejszej komunikacji, prowadzącej do poprawy relacji miedzy uczniami w klasie.


Komentarz nauczyciela/wskazówki dla nauczyciela:
Nauczyciel wykorzystuje schemat procesu komunikacji - folię, rzutnik folii, ekran. To ogniwo lekcji jest dobrym momentem na weryfikowanie złych nawyków komunikacyjnych wśród uczniów, sprzyja procesowi wychowawczemu.

 

Tytuł kroku: Bariery komunikacyjne

Polecenia dla uczniów/działania uczniów na zajęciach:
1. Ten etap lekcji realizujemy na drugiej godzinie lekcyjnej.
2. Metodą "burzy mózgów" zwaną metodą 6-3-5 uczniowie szukają rozwiązań problemu: Co utrudnia skuteczną komunikację? Sześć pięcioosobowych grup generuje po trzy pomysły - odpowiedzi na zadane pytanie. Kartki - małe plansze- powinny krążyć zgodnie z ruchem wskazówek zegara wśród uczniów. Każda grupa czyta planszę, dopisuje nowe pomysły, nie powtarza poprzednich.
3. Praca grup kończy się w momencie, gdy każda z grup otrzyma z powrotem swoją planszę.
4. Po analizie zapisów grupy wybierają trzy najważniejsze bariery komunikacyjne i po kolei zapisują je na tablicy. W ten sposób uzyskujemy zapis 18 barier dobrej komunikacji.
5. Uczniowie notują je jednocześnie w zeszytach.
4. W toku dyskusji uczniowie ustalą najczęstsze przyczyny utrudniające porozumiewanie się, np.: hałas, nieznajomość języków obcych, negatywne nastawienie rozmówców do siebie, natłok informacji i m.in. niesłuchanie rozmówcy.



Komentarz nauczyciela/wskazówki dla nauczyciela:
Z moich doświadczeń wynika, że uczniowie zaangażują się w to ćwiczenie i na pewno wypracują konstruktywne wnioski.

Tytuł kroku: Refleksja nauczyciela

1. Lekcja dotyczyła zagadnień z zakresu komunikacji i mieści się w programie nauczania języka polskiego w klasie I lub II gimnazjum.
2. Jako nauczycielka języka polskiego zauważyłam potrzebę doskonalenia umiejętności komunikowania się werbalnego i niewerbalnego, dlatego zdecydowałyśmy się na przeprowadzenie tej lekcji.
3. Stworzyłam uczniom okazję do zaobserwowania przyczyn trudności w komunikacji niewerbalnej, a jednocześnie dałam możliwość do swobodnej i motywowanej emocjami komunikacji werbalnej. W ten sposób razem z koleżanką prowadzącą starałyśmy się podjąć działania sprzyjające poprawie relacji między uczniami klasy.
4. Uczniowie skutecznie wykonywali ćwiczenia, wnikliwie obserwowali sytuacje komunikacyjne i wyciągali zasadne wnioski, co pozwoliło nam stwierdzić, że zrealizowałyśmy założone cele. Ponadto uczniowie potwierdzają to w ewaluacji zajęć.
5. Zamierzamy w II semestrze zorganizować zajęcia z zakresu wyrażania komunikatów „Mów od ja”.

 

 

Tytuł kroku: Refleksje uczniów

1. Arkusz ewaluacji – koniczynka – dotyczyła słów kluczy, treści lekcji, klimatu zajęć i informacji niezobowiązującej od ucznia.
2. Uczniowie bez trudu wskazywali słowa klucze.
3. Rozumieli istotę treści lekcji i określali ją jako ciekawą, interesującą, przydatną, kształcącą, potrzebną i pouczającą.
4. Klimat lekcji określano jako swobodny, wesoły, miły, sprzyjający pracy i myśleniu, luźniejszy niż na zwykłej lekcji, nietypowy ale przyjazny.
5. Uczniowie od siebie dodawali ponadto, że lekcja im się podobała. Wyrażali zapotrzebowanie na takie lekcje i prosili o kolejne zajęcia z komunikacji.